"Của cho không bằng cách cho" nghĩa là cách trao một món quà, một sự giúp đỡ quan trọng hơn giá trị của chính món đó. Cùng một món đồ, đưa bằng thái độ tôn trọng thì người nhận thấy ấm lòng; ném ra kèm lời kể công thì người nhận thấy nhục. Câu tục ngữ gói một hiểu biết mà tâm lý học hiện đại cũng xác nhận: người nhận để ý tới việc mình được đối xử thế nào không kém gì món mình nhận được.
Câu tục ngữ nói gì
Câu này có cấu trúc so sánh gọn: "của cho" (món được cho) đặt cạnh "cách cho" (cách trao). Vế sau được coi trọng hơn. Ý không phải là của cho không quan trọng, mà là của cho chỉ trọn vẹn khi đi cùng cách cho tử tế.
Câu tục ngữ hay được nhắc kèm một câu khác cùng tinh thần: "Lời chào cao hơn mâm cỗ". Mâm cỗ là thứ hữu hình, tốn kém; lời chào là thứ vô hình, không mất tiền. Vậy mà người Việt đặt lời chào lên trên. Cả hai câu cùng nói một điều: trong quan hệ giữa người với người, sự tôn trọng là thứ có giá trị nhất.
"Cách cho" gồm những gì
Từ đời sống người Việt, có thể tách "cách cho" thành mấy phần, mỗi phần có những thói quen rất cụ thể.
| Phần | Cách cho tử tế | Cách cho làm người nhận khó chịu |
|---|---|---|
| Cử chỉ | Đưa bằng hai tay, nhất là với người lớn tuổi | Đưa một tay, ném lên bàn, đặt xuống đất |
| Lời nói | "Có chút quà quê", "biếu bác dùng thử" | Kể giá tiền, nhắc mình đã vất vả thế nào |
| Thời điểm | Lúc người kia cần, lúc riêng tư | Trước đám đông để người khác thấy mình hào phóng |
| Sau khi cho | Không nhắc lại | Kể cho người khác nghe, nhắc lại khi có dịp |
| Thể diện người nhận | Giữ để người nhận không thấy mình kém | Làm người nhận thấy mình đang bị ban ơn |
Cách nói "có chút quà quê" hay "biếu bác dùng thử" là một nét rất Việt: người cho tự giảm giá trị món quà trong lời nói, để người nhận không thấy nặng lòng. Đây là cách giữ cho quan hệ ngang hàng, không để món quà biến thành một món nợ.
Đưa bằng hai tay: một cử chỉ nhỏ, nhiều lớp nghĩa
Trẻ con Việt được dạy từ nhỏ: đưa gì cho ông bà, bố mẹ, thầy cô thì phải đưa bằng hai tay. Nhận gì từ người lớn cũng phải nhận bằng hai tay và nói "cháu cảm ơn". Thói quen này phổ biến ở nhiều nước Đông Á, như Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, với những biến thể riêng.
Cử chỉ đưa hai tay nói lên rằng: "món này em trao trọn vẹn, và em tôn trọng người nhận". Nếu chỉ đưa một tay trong khi tay kia đang cầm điện thoại, người lớn tuổi có thể thấy mình bị xem nhẹ, dù món quà quý thế nào. Cũng vì vậy mà nhiều người Việt, khi lì xì đầu năm, đưa phong bao bằng hai tay kèm một lời chúc, chứ không nhét vội vào túi áo đứa trẻ.
Nghiên cứu nói gì về cách giúp đỡ
Tâm lý học xã hội có một hướng nghiên cứu về cảm giác của người nhận giúp đỡ. Năm 1982, nhà tâm lý Jeffrey Fisher cùng các cộng sự tổng hợp nhiều nghiên cứu và đưa ra một mô hình, thường được gọi là mô hình "đe doạ lòng tự trọng". Ý chính: sự giúp đỡ có thể được trải nghiệm theo hai cách. Nếu nó cho thấy người cho quan tâm, nó nâng đỡ người nhận. Nếu nó ngầm nói rằng người nhận kém cỏi, phụ thuộc, nó làm người nhận thấy bị đe doạ, và có khi người nhận thà không được giúp còn hơn.
Nghiên cứu theo hướng này cho thấy người nhận dễ thấy bị đe doạ hơn khi:
- Sự giúp đỡ được trao công khai, trước những người khác.
- Người cho là người ngang hàng, nhất là trong lĩnh vực người nhận coi trọng.
- Người nhận không có cơ hội đáp lại.
- Người cho nhấn mạnh rằng người nhận không tự làm được.
Danh sách này gần như là bản giải thích khoa học cho câu "của cho không bằng cách cho". Cách cho tốt là cách giảm hết những yếu tố đe doạ đó: cho kín đáo, cho như giữa những người ngang hàng, để ngỏ cơ hội đáp lại, và không nhấn vào sự thiếu thốn của người nhận.
Những tình huống quen thuộc
Giúp người thân khó khăn
Thử hình dung một ví dụ giả định. Gia đình anh Tuấn khá giả, muốn giúp em họ đang thất nghiệp. Nếu anh đưa tiền giữa bữa cơm đông họ hàng và nói "cầm lấy mà tiêu, đừng để mẹ lo", người em có thể nhận nhưng thấy xấu hổ suốt bữa. Nếu anh gặp riêng, nói "anh để dành khoản này, em cầm tạm, lúc nào ổn thì tính", người em vẫn nhận đúng số tiền ấy mà giữ được thể diện.
Quà cho thầy cô, cho người giúp việc
Món quà nhỏ kèm vài dòng cảm ơn viết tay thường được nhớ lâu hơn món quà đắt mà không lời nào. Với người làm công việc phục vụ, cách cho tôn trọng là coi họ như một người có tên, có công, chứ không như "người ở".
Cho mà kể công
Văn hoá Việt rất ghét kiểu cho rồi kể. Người ta hay nói "làm ơn mắc oán" về những trường hợp lòng tốt hoá thành chuyện bực mình, và một nguyên nhân quen thuộc là người cho nhắc ơn quá nhiều. Khi một món quà bị nhắc lại, nó không còn là quà mà thành sổ nợ.
Cách cho trong văn hoá Việt và các nền văn hoá khác
Ý tưởng "cách cho quan trọng hơn của cho" không chỉ có ở Việt Nam. Nhiều nền văn hoá có câu nói tương tự, và nhà nhân học người Pháp Marcel Mauss, trong Tiểu luận về quà tặng (1925), đã mô tả cách các xã hội gắn món quà với danh dự và quan hệ. Nhưng mỗi nơi có thói quen riêng: ở Việt Nam là hai tay, là lời nói giảm giá trị món quà, là sự kín đáo khi giúp người khó khăn. Hiểu những thói quen này giúp cho người cho và người nhận cùng thoải mái.
Áp dụng được ngay
- Tập đưa đồ bằng hai tay cho người lớn tuổi trong nhà, kể cả cốc nước. Để ý phản ứng của họ.
- Giúp người khó khăn thì gặp riêng. Lần tới muốn giúp ai, chọn lúc chỉ có hai người.
- Bỏ câu kể công. Khi tặng quà, không nhắc giá, không nhắc mình đã đi mấy nơi mới mua được.
- Để ngỏ cơ hội đáp lại. Một câu "lúc nào em rảnh nấu cho anh bữa cơm là được" giúp người nhận thấy mình không chỉ là bên nợ.
Câu hỏi thường gặp
Của cho không bằng cách cho nghĩa là gì?
Câu tục ngữ này nghĩa là cách trao một món quà hay sự giúp đỡ quan trọng hơn giá trị của món đó. Cùng một món đồ, cho bằng thái độ tôn trọng thì người nhận ấm lòng, cho kèm kể công hay khinh thường thì người nhận thấy tổn thương.
Câu tục ngữ nào gần nghĩa với của cho không bằng cách cho?
Câu "Lời chào cao hơn mâm cỗ" gần nghĩa nhất, đều đặt sự tôn trọng lên trên vật chất. Cả hai câu đều nhắc rằng thái độ của người cho được nhớ lâu hơn món đồ.
Vì sao người Việt đưa đồ bằng hai tay?
Đưa và nhận bằng hai tay là cách bày tỏ sự tôn trọng, nhất là với người lớn tuổi, thầy cô hay khách. Thói quen này phổ biến ở nhiều nước Đông Á và được dạy cho trẻ từ nhỏ.
Vì sao có người không muốn nhận giúp đỡ?
Theo mô hình "đe doạ lòng tự trọng" của Jeffrey Fisher và cộng sự, sự giúp đỡ có thể làm người nhận thấy mình kém cỏi, nhất là khi được trao công khai, từ người ngang hàng, hoặc không có cơ hội đáp lại. Cho kín đáo và tôn trọng giúp giảm cảm giác này.
Cho rồi nhắc lại có sao không?
Nhắc lại món đã cho khiến món quà biến thành một món nợ, người nhận thấy nặng lòng và quan hệ dễ sứt mẻ. Văn hoá Việt đặc biệt ghét thói cho rồi kể công.