Trong nhiều gia đình có một người luôn được ưu tiên — con trai, con út, hoặc người kiếm nhiều tiền nhất: miếng ngon nhất, phòng tốt nhất, ít việc nhà nhất, lời nói có trọng lượng nhất. Ưu tiên có lý do rõ (người ốm, em nhỏ) thường được chấp nhận; ưu tiên cố định theo giới tính, thứ bậc hay thu nhập dễ làm những người còn lại thấy mình kém giá trị. Nghiên cứu về "đối xử khác biệt của cha mẹ" cho thấy điều quyết định không phải là có chênh lệch hay không, mà là mọi người có thấy lý do của chênh lệch là chính đáng không.
Ba kiểu "người được ưu tiên" quen thuộc
| Ai được ưu tiên | Biểu hiện thường gặp | Lý do hay được viện ra |
|---|---|---|
| Con trai | Được miễn việc nhà, được đầu tư học hành hơn, được thừa kế nhà | "Con trai nối dõi", "con gái đi lấy chồng" |
| Con út | Được chiều, ít bị đòi hỏi, anh chị phải nhường | "Nó còn bé", kể cả khi đã ngoài hai mươi |
| Người kiếm nhiều tiền | Được ăn trước, phần ngon, ít việc nhà, quyết định chuyện lớn | "Người ta lo kinh tế cho cả nhà" |
Mỗi kiểu có gốc rễ trong văn hoá và hoàn cảnh. Nếp "trọng nam" gắn với vai trò thờ cúng tổ tiên trong gia đình phụ hệ. Chiều con út là phản ứng tự nhiên với đứa nhỏ nhất. Ưu tiên người kiếm tiền phản ánh một kiểu ghi nhận công sức. Nhưng khi lý do cũ đã hết mà ưu tiên vẫn còn, nó dễ trượt thành đặc quyền.
Nghiên cứu nói gì về đối xử khác biệt
Từ thập niên 1980, các nhà tâm lý học phát triển nghiên cứu cái gọi là đối xử khác biệt của cha mẹ (parental differential treatment). Judy Dunn và Robert Plomin, trong cuốn Separate Lives: Why Siblings Are So Different (1990), lập luận rằng anh chị em cùng nhà vẫn sống những "môi trường" rất khác nhau, một phần vì cha mẹ đối xử khác nhau với từng đứa.
Một phát hiện quan trọng đến từ nghiên cứu của Amanda Kowal và Laurie Kramer (1997, Child Development): phần lớn trẻ được hỏi nhận thấy cha mẹ đối xử với mình và anh chị em không giống nhau, nhưng nhiều em coi điều đó là công bằng khi có lý do hợp lý — tuổi khác nhau, nhu cầu khác nhau, tính cách khác nhau. Những em thấy chênh lệch là không có lý do thì có quan hệ anh chị em kém hơn và tự đánh giá mình thấp hơn.
Ở tuổi trưởng thành, nhóm của Karl Pillemer và Jill Suitor (Mỹ) nghiên cứu cảm nhận của con cái trung niên về việc mẹ thiên vị. Một trong các kết quả đáng chú ý: cảm nhận về sự thiên vị liên quan tới triệu chứng trầm cảm cao hơn — và không chỉ ở người bị thiệt, mà có khi ở cả người được ưu ái, có thể vì gánh nặng kỳ vọng và căng thẳng với anh chị em.
Tóm lại: ưu tiên không tự động gây hại; ưu tiên không được giải thích và cố định mới là vấn đề — và nó không chỉ làm khổ người bị xếp sau.
Khi mình là người được ưu tiên
Bài này không bàn chuyện cha mẹ nên chia thế nào cho công bằng. Nó hỏi một câu khác, khó hơn: người được ưu tiên có thấy mình được ưu tiên không?
Thường là không. Đặc quyền có một tính chất lạ: người có nó ít khi cảm nhận nó như đặc quyền, vì với họ đó là "bình thường". Người con trai lớn lên không phải rửa bát không nghĩ mình đang được miễn việc; anh chỉ thấy đó là nếp nhà. Người kiếm nhiều tiền được dành miếng cá ngon nhất không nghĩ mình đang lấy phần của ai.
Đây là chỗ ích kỷ vô tình phổ biến nhất trong gia đình: không phải đòi hỏi, mà là nhận mà không nhìn thấy mình đang nhận. Người được ưu tiên không cần làm gì sai cũng có thể là một phần của sự lệch.
Dấu hiệu mình đang hưởng phần hơn
- Mình hiếm khi phải dọn dẹp sau bữa ăn, nhưng không nhớ lần cuối ai hỏi mình.
- Ý kiến của mình được nghe trước, chấp nhận nhanh hơn ý kiến anh chị em.
- Khi có việc phiền (đưa đón, chăm người ốm, tiếp khách), người khác tự động nhận.
- Mình nhận được hỗ trợ lớn (tiền học, tiền nhà) mà anh chị em không có, và chưa bao giờ nói chuyện về điều đó.
- Câu "để nó nghỉ, nó đi làm mệt" là về mình — trong khi người nói câu đó cũng vừa đi làm về.
Không cần thấy có lỗi vì những điều này. Chúng thường do nếp nhà, không do mình chọn. Nhưng nhận ra chúng là bước đầu để không biến may mắn của mình thành gánh nặng của người khác.
Khi lý do cũ đã hết mà ưu tiên vẫn còn
Nhiều ưu tiên bắt đầu với lý do chính đáng. Đứa út được nhường vì còn nhỏ thật. Người lo kinh tế được miễn việc nhà vì đi làm xa, về muộn. Con trai được dành phần học hành vì nhà chỉ đủ tiền cho một người đi học xa. Vấn đề là gia đình hiếm khi xem lại: đứa út đã ngoài hai mươi vẫn "còn bé", người lo kinh tế đã làm gần nhà vẫn "đi làm mệt", người chị đã có thu nhập cao hơn em trai vẫn không được hỏi ý kiến chuyện lớn.
Đây là lúc các nghiên cứu về đối xử khác biệt trở nên đáng nhớ: điều giúp người ta chấp nhận chênh lệch là lý do còn đúng. Một lý do đã hết hạn mà vẫn được dùng sẽ bị cảm nhận như thiên vị, dù người đưa ra nó không hề có ý ấy.
Một ví dụ giả định
Thử hình dung: nhà có ba chị em, cậu út Long là con trai duy nhất. Từ nhỏ, Long không phải nấu cơm, rửa bát; hai chị làm. Khi Long đi làm và kiếm được nhiều tiền nhất nhà, mẹ càng bảo hai chị "để em nghỉ". Long chưa bao giờ đòi hỏi gì, và thật lòng thấy mình là đứa con ngoan.
Một năm, chị cả nói đùa trong bữa cơm: "Cả đời chị chưa thấy Long rửa cái bát nào." Long cười, nhưng tối đó anh nghĩ lại. Từ Tết năm đó, anh nhận phần dọn dẹp sau bữa cỗ, và mua cho mẹ cái máy rửa bát. Mẹ anh phản đối mấy lần rồi thôi. Hai chị không nói gì nhiều, nhưng không khí trong nhà nhẹ hơn hẳn.
Áp dụng được ngay
- Tự soát danh sách trên: mình có đang ở vị trí được ưu tiên trong nhà không, ở chuyện gì?
- Nhận lại một việc mà xưa nay người khác làm thay mình — dọn bàn sau bữa ăn, đi chợ một buổi, đưa đón.
- Nói lời ghi nhận cụ thể với anh chị em đã gánh phần việc mình được miễn.
- Nếu mình là cha mẹ, khi có ưu tiên cho một đứa con, nói lý do ra cho các con khác cùng nghe; và hỏi lại xem lý do đó còn đúng không.
Câu hỏi thường gặp
Đối xử khác biệt của cha mẹ là gì?
Đó là việc cha mẹ đối xử không giống nhau với các con về tình cảm, kỷ luật, việc nhà hay hỗ trợ vật chất. Nghiên cứu của Kowal và Kramer (1997) cho thấy trẻ thường chấp nhận chênh lệch có lý do rõ ràng, nhưng chênh lệch không lý do liên quan tới quan hệ anh chị em kém hơn.
Được bố mẹ ưu ái có lợi cho con không?
Không hẳn. Nghiên cứu của nhóm Pillemer và Suitor về con cái trung niên thấy cảm nhận về sự thiên vị của mẹ liên quan tới triệu chứng trầm cảm cao hơn, đôi khi ở cả người được ưu ái, có thể do kỳ vọng nặng và căng thẳng với anh chị em.
Vì sao người được ưu tiên thường không nhận ra?
Vì với họ, sự ưu tiên là nếp sống bình thường từ nhỏ, không phải thứ họ chủ động đòi. Nhận mà không thấy mình đang nhận là dạng ích kỷ vô tình phổ biến trong gia đình.
Ưu tiên người kiếm nhiều tiền trong nhà có hợp lý không?
Ghi nhận công sức của người lo kinh tế là hợp lý. Nhưng khi ưu tiên thành cố định — luôn được miễn việc nhà, luôn có tiếng nói cuối cùng — những người góp công theo cách khác dễ thấy giá trị của mình bị coi nhẹ.
Con út có hay được chiều hơn không?
Ở nhiều gia đình, con út được nhường nhịn vì là đứa nhỏ nhất, và điều đó tự nhiên khi con còn bé. Vấn đề nảy sinh khi sự chiều chuộng kéo dài tới lúc con đã trưởng thành, trong khi các anh chị vẫn phải gánh phần việc thay.
