Khi vợ, chồng, cha mẹ hay anh chị em nói mình ích kỷ, phản xạ tự nhiên là cãi lại. Cách hữu ích hơn gồm ba bước: nghe cho hết người kia đang chỉ vào hành vi cụ thể nào, tự soát xem điều đó có đúng không, rồi nói chuyện về hành vi ấy thay vì tranh cãi về chữ "ích kỷ". Tâm lý học cho thấy ai cũng dễ thấy thiên lệch của người khác hơn của mình, nên lời góp ý từ người sống cùng — dù nói vụng — thường chứa một phần sự thật đáng nghe.
Vì sao bị người thân gọi là ích kỷ lại đau đến vậy
Chữ "ích kỷ" chạm vào hình ảnh mình muốn có về bản thân: một người tốt, biết nghĩ cho người khác. Khi bị gán chữ này, nhất là bởi người mình đã hy sinh nhiều cho, cảm giác đầu tiên thường là oan ức. Đầu óc lập tức liệt kê: "mình đã làm bao nhiêu việc cho cái nhà này…"
Nhà tâm lý học Claude Steele (1988) đề xuất thuyết tự khẳng định (self-affirmation theory): con người có nhu cầu giữ hình ảnh bản thân là người tốt và có năng lực. Khi hình ảnh ấy bị đe doạ, ta phòng thủ — bác bỏ, phản công, hoặc hạ thấp người nói. Phòng thủ không phải vì ta xấu, mà vì nó bảo vệ một thứ ta cần.
Các nghiên cứu theo hướng này (tổng hợp của David Sherman và Geoffrey Cohen, 2006) còn thấy một điều thú vị: khi người ta được nhắc về những giá trị quan trọng khác của mình trước — ví dụ viết vài dòng về điều mình trân trọng nhất — họ đón nhận thông tin khó nghe cởi mở hơn. Nói cách khác, cảm thấy mình vẫn ổn ở chỗ khác giúp ta dám nhìn thẳng vào chỗ chưa ổn.
Ai cũng có "điểm mù" về thiên lệch của mình
Emily Pronin, Daniel Lin và Lee Ross (2002, Personality and Social Psychology Bulletin) gọi hiện tượng này là điểm mù thiên lệch (bias blind spot): người tham gia nhận ra các thiên lệch tâm lý — như đánh giá có lợi cho mình — ở người khác dễ hơn nhiều so với ở chính mình. Họ tin mình nhìn sự việc khách quan, trong khi người khác bị ảnh hưởng bởi lợi ích riêng.
Hệ quả trong nhà: khi người thân nói mình ích kỷ, phản ứng "không đúng, mình đâu có thế" có thể chính là điểm mù đang lên tiếng. Không có nghĩa người kia luôn đúng — nhưng có nghĩa ta nên hoài nghi cả sự chắc chắn của mình.
Bước một: nghe cho hết, hỏi cho rõ
Lời trách "anh ích kỷ lắm" thường là một bản tóm tắt cảm xúc của nhiều sự việc. Việc đầu tiên là gỡ nó ra thành sự việc cụ thể:
- "Em nói anh ích kỷ — chuyện nào làm em thấy vậy?"
- "Gần đây con thấy bố mẹ buồn chuyện gì nhất?"
- "Chị nói em chỉ biết mình — em muốn hiểu chị đang nghĩ tới việc gì."
Mục đích không phải để tìm chỗ bắt bẻ, mà để chuyển từ một nhãn chung chung ("ích kỷ") sang hành vi cụ thể ("tuần nào anh cũng đi nhậu tối thứ sáu, em ở nhà một mình với hai đứa"). Cãi nhau về nhãn thì không ai thắng; nói chuyện về hành vi thì có lối ra.
Trong lúc nghe, tránh ba phản xạ: liệt kê công lao của mình ("anh làm bao nhiêu việc"), phản công ("em thì sao"), và giải thích ngay ("tại vì…"). Mỗi phản xạ đều có lúc dùng được, nhưng không phải lúc người kia đang nói.
Bước hai: tự soát lại
Sau cuộc nói chuyện — tốt nhất là sau một đêm ngủ — tự hỏi vài câu:
| Câu hỏi | Gợi ý tự soát |
|---|---|
| Sự việc người kia nói có xảy ra không? | Tách sự việc khỏi cách diễn giải. "Đi nhậu tối thứ sáu" là sự việc; "không quan tâm vợ con" là diễn giải. |
| Nếu người khác làm đúng việc đó với mình, mình thấy sao? | Đổi vai giúp vượt qua điểm mù. |
| Đây là lần đầu hay đã có người khác nói tương tự? | Nhiều người, nhiều lần, cùng một ý thường đáng tin hơn. |
| Mình có đang được lợi từ điều này mà người kia chịu thiệt không? | Đây là câu hỏi cốt lõi của chuyện ích kỷ. |
| Có phần nào người kia hiểu sai không? | Có thể có — và nên nói ra, nhưng sau khi đã thừa nhận phần đúng. |
Bước ba: nói chuyện về hành vi, không về nhãn
Khi đã soát, quay lại nói chuyện. Một khung đơn giản:
- Thừa nhận phần đúng, cụ thể: "Anh nghĩ lại rồi, đúng là mấy tháng nay tối thứ sáu nào anh cũng đi, em phải lo hết."
- Nói phần mình thấy khác, không phủ nhận cảm xúc người kia: "Anh không nghĩ là anh không quan tâm, nhưng anh hiểu vì sao em thấy vậy."
- Đề xuất thay đổi cụ thể: "Từ tuần này anh đi cách tuần, tuần nào ở nhà thì anh lo hai đứa đi ngủ."
- Hẹn xem lại: "Một tháng nữa mình nói lại xem có ổn không."
Khung này không dùng chữ "ích kỷ" lần nào. Không cần thừa nhận "anh là người ích kỷ" — vì đó là nhãn tính cách, vừa không đúng hẳn vừa không giúp gì. Chỉ cần thừa nhận hành vi và thay đổi hành vi.
Khi lời "ích kỷ" không còn là góp ý
Có những trường hợp chữ "ích kỷ" bị dùng theo cách khác: mỗi lần mình gặp bạn bè, đi học thêm, muốn có thu nhập riêng hay về thăm bố mẹ đẻ, người kia lại nói mình ích kỷ — đến mức mình dần bỏ hết những điều đó. Khi lời trách liên tục nhắm vào việc mình có cuộc sống riêng tối thiểu, đi kèm cấm đoán, theo dõi, giữ tiền hoặc đe doạ, đó không còn là chuyện tự soát mà có thể là dấu hiệu bị kiểm soát.
Trường hợp này nên tìm người ngoài để nói chuyện: nhà tâm lý, người thân tin cậy, tổ chức hỗ trợ gia đình ở địa phương. Nếu có nguy hiểm tức thời, gọi 113.
Một ví dụ giả định
Thử hình dung: mẹ nói với Phương — con gái 24 tuổi, đi làm ở thành phố — rằng "con giờ ích kỷ lắm, chỉ biết mình". Phương tức, định nhắc lại mình gửi tiền về hằng tháng. Nhưng chị dừng lại và hỏi: "Mẹ buồn chuyện gì?" Hoá ra mẹ buồn vì ba tháng liền Phương không gọi điện, chỉ nhắn tin chuyển tiền. Tiền không thay được tiếng nói. Phương đặt lịch gọi về tối chủ nhật. Cả hai không ai nhắc lại chữ "ích kỷ" nữa.
Áp dụng được ngay
- Lần tới bị nói là ích kỷ, hỏi trước khi cãi: "Chuyện nào làm mình thấy vậy?"
- Viết lại lời trách gần nhất mình nhận từ người thân, tách thành hai cột: sự việc và diễn giải. Soát cột sự việc.
- Thử đổi vai: nếu người kia làm đúng việc đó với mình, mình thấy sao?
- Chọn một hành vi cụ thể để đổi trong tuần này, và nói cho người kia biết.
Câu hỏi thường gặp
Bị vợ hoặc chồng nói là ích kỷ thì nên làm gì?
Hỏi rõ chuyện cụ thể nào khiến người kia thấy vậy, nghe hết mà không vội cãi, rồi tự soát xem sự việc có đúng không. Sau đó nói chuyện về hành vi và đề xuất thay đổi cụ thể, thay vì tranh cãi về chữ "ích kỷ".
Vì sao bị nói là ích kỷ mình lại tức giận?
Vì lời trách đe doạ hình ảnh "người tốt" mà ai cũng muốn giữ về mình. Thuyết tự khẳng định của Claude Steele (1988) giải thích rằng khi hình ảnh bản thân bị đe doạ, con người có xu hướng phòng thủ.
Điểm mù thiên lệch là gì?
Điểm mù thiên lệch (bias blind spot) là xu hướng nhận ra thiên lệch ở người khác dễ hơn ở chính mình. Pronin, Lin và Ross (2002) thấy người ta thường tin mình khách quan, còn người khác bị lợi ích riêng chi phối.
Làm sao biết lời trách "ích kỷ" là góp ý hay là kiểm soát?
Góp ý thường nhắm vào một hành vi cụ thể có ảnh hưởng tới người khác. Nếu lời trách liên tục nhắm vào việc mình có cuộc sống riêng tối thiểu, kèm cấm đoán, theo dõi hoặc giữ tiền, đó có thể là dấu hiệu bị kiểm soát và nên tìm hỗ trợ từ người ngoài.
Có nên thừa nhận mình là người ích kỷ không?
Không cần nhận một nhãn tính cách. Hữu ích hơn là thừa nhận hành vi cụ thể đã làm người kia buồn và thay đổi hành vi đó. Ai cũng có lúc ích kỷ, có lúc vị tha.
