Keo kiệt, tằn tiện và tiết kiệm đều là chi ít, nhưng người Việt phân biệt rõ: tiết kiệm là chi hợp lý để dành cho việc cần, được khen; tằn tiện là chắt chiu vì hoàn cảnh thiếu thốn, được thông cảm; keo kiệt là bủn xỉn cả khi có điều kiện, nhất là với người khác, thì bị chê. Chỗ phân biệt không nằm ở số tiền, mà ở hoàn cảnh và ở việc ai chịu thiệt.
Một nhóm từ, nhiều sắc thái
Tiếng Việt có cả một kho từ cho chuyện chi tiêu ít. Xếp theo sắc thái từ khen tới chê:
| Từ | Sắc thái | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Tiết kiệm | Khen: biết chi tiêu hợp lý, để dành | Mỗi tháng để riêng một phần lương phòng khi ốm đau |
| Chắt chiu, dành dụm | Khen, thường có chút thương | Bà dành từng đồng bán rau để cho cháu đi học |
| Tằn tiện | Trung tính hoặc thông cảm: chi rất ít vì thiếu | Sinh viên nấu cơm mang đi để đủ tiền trọ |
| Hà tiện | Hơi chê: tiếc tiền quá mức cần | Có tiền mà không dám thay đôi dép đã rách |
| Bủn xỉn, kẹt xỉ | Chê: tính từng đồng với người khác | Đi ăn chung luôn tìm cách góp ít hơn phần mình ăn |
| Keo kiệt | Chê nặng: có mà không chịu chi, kể cả khi người khác cần | Khá giả nhưng không bao giờ góp khi họ hàng có việc |
Từ bảng có thể thấy hai trục phân biệt. Trục thứ nhất là hoàn cảnh: có thiếu thật không. Tằn tiện khi thiếu là khéo; hà tiện khi đủ là quá mức. Trục thứ hai là người chịu thiệt: tiết kiệm phần mình là chuyện riêng; bủn xỉn, keo kiệt là đẩy phần thiệt sang người khác.
Tục ngữ khen tiết kiệm
Văn hoá nông nghiệp nhiều bấp bênh khiến người Việt đề cao sự dành dụm:
- "Kiến tha lâu cũng đầy tổ" – tích từng chút một, lâu ngày thành nhiều.
- "Năng nhặt chặt bị" – chịu khó nhặt nhạnh thì bị sẽ đầy.
- "Ăn phải dành, có phải kiệm" – có ăn thì nghĩ tới lúc không có, có của thì chi tiêu dè dặt.
- "Tích tiểu thành đại" – thành ngữ Hán Việt, góp nhỏ thành lớn.
Những câu này không khen chi ít vì chi ít, mà khen sự lo xa: dành hôm nay để có lúc khó khăn, để lo cho con cái, cho cha mẹ già.
Tục ngữ chê keo kiệt
Song song, người Việt có những hình ảnh rất sắc để chê thói keo kiệt:
- "Vắt cổ chày ra nước" – cái chày khô cứng mà cũng muốn vắt ra nước, ý chỉ người bòn mót tới mức vô lý.
- "Rán sành ra mỡ" – sành là mảnh gốm, vậy mà cũng muốn rán ra mỡ.
- "Kiệt xỉ", "bủn xỉn" – những từ nghe đã thấy co kéo, dùng cho người tính từng đồng với người khác.
Điều đáng chú ý là hình ảnh trong các câu chê thường mang tính phi lý: chày, sành không thể ra nước, ra mỡ. Cái bị chê không phải là chi ít, mà là sự bòn rút quá mức hợp lý, thường từ người khác. Những câu chuyện cười dân gian về người keo kiệt cũng xoay quanh sự phi lý ấy; wiki này không kể lại, vì đã có ở nơi khác.
Góc nhìn tâm lý học: "nỗi đau khi trả tiền"
Năm 2008, Scott Rick, Cynthia Cryder và George Loewenstein công bố trên Journal of Consumer Research nghiên cứu "Người chặt tay và người vung tay" (Tightwads and Spendthrifts). Họ xây dựng một thang đo về mức độ "đau" mà mỗi người cảm thấy khi trả tiền và khảo sát hàng nghìn người.
Kết quả đáng chú ý:
- Người "chặt tay" (tightwad) cảm thấy đau nhiều khi chi tiền, nên chi ít hơn mức chính họ mong muốn.
- Người "vung tay" (spendthrift) cảm thấy đau ít, nên chi nhiều hơn mức họ mong muốn.
- Trong mẫu khảo sát, người chặt tay nhiều hơn người vung tay.
- Cả hai nhóm đều không hài lòng với cách chi tiêu của mình.
Phát hiện này giúp hiểu thói "hà tiện" từ bên trong: với nhiều người, chi tiền thật sự khó chịu, không phải vì họ không thương người khác. Nó cũng cho thấy tiết kiệm lành mạnh nằm ở giữa: chi đúng mức mình thấy hợp lý, không bị nỗi đau đẩy xuống dưới, không bị sự dễ dãi đẩy lên trên.
Khi nào tiết kiệm trượt sang keo kiệt
Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ. Mấy câu hỏi giúp tự soát:
- Ai đang chịu thiệt? Nếu mình tiết kiệm bằng cách để người khác trả phần mình, đó không còn là tiết kiệm.
- Có đang bỏ qua nhu cầu thật không? Không chịu đi khám bệnh, không thay đồ bảo hộ hỏng để tiết kiệm là tự làm hại mình.
- Có đang để người thân thiếu thứ cần thiết? Tiết kiệm của chung mà để con cái, cha mẹ thiếu ăn, thiếu thuốc là lệch.
- Hoàn cảnh đã đổi chưa? Thói quen tằn tiện từ thời khó khăn có thể vẫn kéo dài khi đã khá giả. Nhận ra điều này giúp nới lỏng mà không áy náy.
Thử hình dung một ví dụ giả định. Ông Bình từng trải qua những năm tháng rất khó khăn, quen để dành từng đồng. Nay con cái đã khá giả, ông vẫn không chịu bật quạt khi nóng, vẫn mặc áo đã sờn. Con cái thấy thương nhưng cũng bực. Với ông, đó là tằn tiện; với con cái, nó giống hà tiện. Hiểu nguồn gốc của thói quen giúp hai bên nói chuyện nhẹ nhàng hơn, thay vì gắn nhãn "keo kiệt".
Tiết kiệm và hào phóng có thể đi cùng nhau
Nhiều người nghĩ tiết kiệm và hào phóng là hai đầu đối lập. Thực tế, người tiết kiệm giỏi thường là người có thể hào phóng đúng lúc: vì đã để dành, họ có thể giúp khi người thân gặp chuyện. Câu "một miếng khi đói bằng một gói khi no" chỉ thực hiện được khi mình có sẵn "một miếng" để cho.
Cách chi tiêu được người Việt quý nhất có lẽ là: chặt với mình ở những thứ không cần, rộng với người ở những lúc người ta cần.
Áp dụng được ngay
- Tách hai khoản. Để riêng một khoản tiết kiệm và một khoản nhỏ dành cho việc giúp người, mừng người. Có sẵn khoản thứ hai giúp bớt đau khi chi.
- Soát một lần đi ăn chung gần nhất. Phần mình góp có tương xứng với phần mình dùng không?
- Chi cho một nhu cầu thật mình đã hoãn. Đôi giày hỏng, lần khám răng đã lỡ hẹn: tiết kiệm không có nghĩa là bỏ qua sức khoẻ.
- Hỏi chuyện người lớn tuổi. Thay vì chê ông bà, bố mẹ hà tiện, hỏi về những năm khó khăn họ đã trải qua. Hiểu nguồn gốc giúp thương hơn.
Câu hỏi thường gặp
Keo kiệt và tiết kiệm khác nhau thế nào?
Tiết kiệm là chi tiêu hợp lý để dành cho việc cần, không làm ai chịu thiệt. Keo kiệt là không chịu chi dù có điều kiện, nhất là khi người khác cần, và thường đẩy phần thiệt sang người khác.
Tằn tiện có phải là keo kiệt không?
Không. Tằn tiện là chắt chiu vì hoàn cảnh thiếu thốn, thường được thông cảm. Keo kiệt là bủn xỉn khi đã đủ điều kiện. Điểm khác là hoàn cảnh và việc có làm người khác chịu thiệt hay không.
Vắt cổ chày ra nước nghĩa là gì?
Thành ngữ này chê người keo kiệt, bòn mót tới mức vô lý. Cái chày khô cứng không thể vắt ra nước, cũng như "rán sành ra mỡ", hình ảnh phi lý nhấn vào sự bòn rút quá mức.
Vì sao có người rất khó chi tiền?
Nghiên cứu năm 2008 của Rick, Cryder và Loewenstein cho thấy có người cảm thấy "đau" nhiều khi trả tiền, nên chi ít hơn cả mức chính họ mong muốn. Thói quen từ thời khó khăn cũng có thể kéo dài khi đã khá giả.
Tục ngữ nào khen tiết kiệm?
Có "Kiến tha lâu cũng đầy tổ", "Năng nhặt chặt bị", "Ăn phải dành, có phải kiệm" và thành ngữ "tích tiểu thành đại". Các câu này đề cao sự lo xa và tích luỹ từng chút.