Tính thiệt hơn trong tình thân không hẳn là xấu: nhớ ai đã giúp mình, ai đang gánh nhiều, giúp quan hệ không lệch về một phía. Nhưng nghiên cứu tâm lý cho thấy khi người ta bắt đầu ghi sổ từng khoản góp – nhận với người thân, đó thường là dấu hiệu mối quan hệ đang chuyển từ "quan tâm nhau" sang "trao đổi với nhau". Nên nhớ những gì ảnh hưởng tới sự cân bằng lâu dài; nên bỏ qua những món nhỏ mà ghi nhớ chỉ làm lòng nặng thêm.
Hai cách sống trong một mối quan hệ
Nhà tâm lý học Margaret Clark và Judson Mills (bài năm 1979, phát triển tiếp trong nhiều thập niên) phân biệt hai kiểu quan hệ:
| Quan hệ cộng đồng (communal) | Quan hệ trao đổi (exchange) | |
|---|---|---|
| Vì sao cho | Vì người kia cần, vì quan tâm | Để nhận lại tương xứng, hoặc trả lại món đã nhận |
| Theo dõi cái gì | Nhu cầu của người kia | Ai đã góp gì, ai còn nợ gì |
| Ví dụ điển hình | Anh em ruột, bạn thân, cha mẹ – con | Đồng nghiệp, đối tác, hàng xóm mới quen |
| Khi được trả ngay | Có thể thấy hụt hẫng, xa cách | Thấy dễ chịu, rõ ràng |
Không kiểu nào tốt hơn. Quan hệ trao đổi rất cần cho xã hội vận hành — không ai muốn đối tác làm ăn "thương" mình theo kiểu không đếm. Vấn đề chỉ nảy sinh khi người ta dùng kiểu này cho mối quan hệ mà người kia đang sống theo kiểu kia.
Thí nghiệm cây bút hai màu
Năm 1984, Margaret Clark đăng trên Journal of Personality and Social Psychology một thí nghiệm khéo léo. Người tham gia cùng một người khác làm chung một nhiệm vụ: tìm và khoanh các dãy số trong một bảng số, phần thưởng tính cho cả cặp. Người kia làm trước, dùng bút một màu. Đến lượt mình, người tham gia được chọn bút cùng màu hay khác màu.
Chọn bút khác màu nghĩa là muốn tách bạch: ai khoanh bao nhiêu sẽ đếm được. Kết quả: những người được dẫn dắt để nghĩ tới một quan hệ trao đổi thường chọn bút khác màu; những người mong một quan hệ thân thiết thì không làm vậy. Một chi tiết nhỏ cho thấy "ghi sổ" là một lựa chọn gắn với cách ta nhìn mối quan hệ.
Những nghiên cứu sau của Clark, Mills và Powell (1986) bổ sung chiều ngược lại: trong quan hệ cộng đồng, người ta theo dõi nhu cầu của người kia nhiều hơn — để ý xem họ có cần giúp không — dù không có gì để được trả.
Tính sổ nhiều thì quan hệ có kém đi không
Một số nghiên cứu từ cuối thập niên 1970 (ví dụ Murstein, Cerreto và MacDonald, 1977) cho thấy những người có "định hướng trao đổi" cao — hay để ý mình cho bao nhiêu, nhận bao nhiêu — thường đánh giá hôn nhân của mình kém hơn, dù ở quan hệ bạn bè mối liên hệ không rõ như vậy. Cần nói rõ đây là tương quan: có thể vì quan hệ đang kém nên người ta bắt đầu đếm, chứ không hẳn vì đếm mà quan hệ kém.
Cách hiểu thực tế: khi thấy mình bắt đầu đếm, đó là tín hiệu. Đáng để hỏi mình đang thấy thiếu gì, hơn là cứ tiếp tục đếm.
Những lúc nên nhớ
Quên hết mọi thiệt hơn cũng không lành mạnh. Một người cho mãi mà không ai để ý sẽ kiệt sức, và quan hệ lệch kéo dài thường đổ vỡ theo cách khó hàn gắn hơn. Có những thứ nên nhớ và nên nói ra:
- Gánh nặng kéo dài và lệch rõ rệt. Một người trong số anh em luôn là người lo giỗ chạp, đón đưa họ hàng, ứng tiền trước.
- Khoản đáng kể với thu nhập của mình. Không phải đĩa trái cây, mà là những khoản ảnh hưởng tới cuộc sống.
- Thói quen lấy mà không hỏi. Dùng đồ, dùng xe, mượn tiền như một điều mặc nhiên.
- Khi chính mình đang được lợi. Đây là chỗ nên nhớ nhất mà ít ai nhớ. Người được giúp lâu ngày dễ quên rằng mình đang được giúp.
Những lúc nên bỏ qua
- Món nhỏ mang tính quan tâm: bữa cơm, cốc trà, lần đón hộ. Ghi nhớ chúng làm mình nặng lòng mà không làm quan hệ tốt hơn.
- Những chênh lệch do hoàn cảnh: người em đang khó khăn tạm thời góp ít hơn, người anh đang thuận lợi góp nhiều hơn. Đó là nguyên tắc "theo nhu cầu" mà tình thân vốn vận hành.
- Chuyện đã qua lâu và đã xong: mang chuyện mười năm trước ra so trong một lần giận chỉ làm người kia thấy mình bị ghi sổ.
- Những lúc người kia đang có chuyện: người thân ốm, mất việc, có tang — không phải lúc để cân phần.
Ca dao có câu "thương nhau củ ấu cũng tròn". Câu này nói về cách tình cảm làm ta nhìn rộng lượng hơn. Mặt kia của nó cũng đúng: khi đã bắt đầu đếm từng củ ấu, có lẽ cái cần sửa là chuyện thương, không phải chuyện ấu.
Một ví dụ giả định
Thử hình dung: ba chị em, chị cả Hạnh sống ở quê nên giỗ chạp, cỗ Tết, tiếp họ hàng đều đến tay chị. Hai em ở xa, Tết về vài hôm, gửi tiền đều. Không ai nói gì, nhưng Hạnh bắt đầu nhẩm: em gửi tiền, chị bỏ công; em về chơi, chị dọn dẹp. Một lần, câu "em gửi tiền rồi còn gì" của cậu út làm chị bật khóc.
Câu chuyện này không có ai ích kỷ theo nghĩa cố ý. Hai em không thấy được phần công vô hình của chị. Chị thì đã đếm quá lâu mà không nói. Lối ra không phải là đếm chi li hơn, mà là một cuộc nói chuyện về phần việc: những gì chị đang làm, phần nào hai em có thể nhận dù ở xa (đặt mua đồ cỗ, gọi điện mời họ hàng, về sớm vài hôm trước ngày giỗ).
Áp dụng được ngay
- Để ý khi mình bắt đầu đếm. Viết ra: mình đang đếm với ai, đếm cái gì. Hỏi xem điều mình thực sự thấy thiếu là gì — sự ghi nhận, sự đỡ đần, hay một lời cảm ơn.
- Nói về phần việc, không nói về sổ nợ. "Giỗ ông năm nay chị cần các em về sớm một hôm" dễ nghe hơn nhiều so với "chị làm hết, các em có làm gì đâu".
- Tìm một người mình đang được lợi lâu nay và làm một việc cụ thể để đáp lại trong tuần này.
- Bỏ một món sổ cũ. Chọn một chuyện thiệt hơn đã lâu mà mình vẫn hay nhớ lại, và quyết định không mang nó ra nữa.
Câu hỏi thường gặp
Tính thiệt hơn với người thân có phải là ích kỷ?
Không hẳn. Nhớ những gánh nặng lệch kéo dài và nói ra là cần thiết để quan hệ không đổ vỡ. Điều dễ gây tổn thương là ghi sổ cả những món nhỏ mang tính quan tâm, hoặc mang chuyện cũ ra so mỗi khi giận.
Quan hệ cộng đồng và quan hệ trao đổi khác nhau thế nào?
Theo Clark và Mills, trong quan hệ cộng đồng người ta cho vì người kia cần, và theo dõi nhu cầu của nhau. Trong quan hệ trao đổi, người ta cho để nhận lại tương xứng và theo dõi ai đã góp gì. Cả hai đều cần thiết, nhưng dùng sai chỗ dễ gây hiểu lầm.
Vì sao anh chị em hay so bì nhau chuyện góp tiền, góp công?
Vì công sức thường khó nhìn thấy hơn tiền, và mỗi người nhớ rõ phần mình hơn phần người khác. Người ở gần gánh việc vô hình, người ở xa góp tiền, và cả hai đều có thể thấy mình thiệt.
Làm sao bớt tính toán với người thân?
Bắt đầu bằng việc nhận ra lúc mình đang đếm và hỏi mình thực sự thấy thiếu gì. Nói thẳng nhu cầu đó ra thường giải quyết được nhiều hơn là tiếp tục đếm trong im lặng.
