Mượn không trả hay trả muộn hiếm khi xuất phát từ ý định lấy luôn. Phần lớn là quên, hẹn quá lạc quan, rồi ngại nên càng né. Nhưng với người cho mượn, món đồ hay khoản tiền ấy nằm trong đầu mỗi ngày. Sự lệch nhau giữa "người mượn quên, người cho mượn nhớ" chính là chỗ một cục sạc, một cuốn sách hay vài trăm nghìn có thể làm sứt một mối quan hệ lâu năm.
Những món "nhỏ" hay bị mượn rồi quên
Bài này nói về chuyện mượn qua lại giữa bạn bè, đồng nghiệp, người ở chung — không bàn chuyện vay tiền lớn giữa người thân. Danh sách quen thuộc:
- Sạc điện thoại, tai nghe, ô, áo mưa.
- Sách, tài liệu, vở ghi bài.
- Tiền lẻ: tiền ứng trước khi đi ăn, tiền mua hộ đồ, tiền góp quà.
- Đồ dùng chung phòng trọ: nồi, bột giặt, dầu gội "xin tí".
- Đồ có giá trị hơn: máy ảnh, xe máy, váy đi đám cưới.
Với người mượn, mỗi món là "chuyện nhỏ". Với người cho mượn, chúng cộng dồn lại thành một cảm nhận lớn về người kia.
Vì sao người mượn hay quên mà người cho mượn lại nhớ
Mất thì đau hơn được
Daniel Kahneman và Amos Tversky, trong thuyết triển vọng (1979, tạp chí Econometrica), cho thấy con người cảm nhận một khoản mất mạnh hơn một khoản được có cùng giá trị — hiện tượng thường gọi là ác cảm với mất mát. Với người cho mượn, món đồ chưa về là một khoản "đang mất". Với người mượn, món đồ đã thành thứ đang dùng, không còn gây chú ý. Đây là cách giải thích hợp lý dựa trên thuyết, không phải kết quả của một thí nghiệm riêng về chuyện mượn đồ, nhưng nó khớp với trải nghiệm của rất nhiều người.
Đồ của mình thì quý hơn
Kahneman, Jack Knetsch và Richard Thaler (1990, Journal of Political Economy) cho một nhóm sinh viên được tặng cốc, rồi hỏi bán bao nhiêu; nhóm khác được hỏi mua bao nhiêu. Người đang sở hữu cốc đòi giá cao hơn hẳn người muốn mua — thường khoảng gấp đôi. Hiệu ứng sở hữu (endowment effect) này giải thích vì sao người cho mượn thấy chiếc máy ảnh "quý lắm", còn người mượn thấy "cũng bình thường".
Hẹn trả quá lạc quan
Roger Buehler, Dale Griffin và Michael Ross (1994) hỏi sinh viên năm cuối dự kiến bao lâu nữa nộp khoá luận. Trung bình họ đoán khoảng 34 ngày; thực tế mất khoảng 55 ngày, và chỉ khoảng 30% xong trước mốc mình tự đặt. Hiện tượng này gọi là ảo tưởng lập kế hoạch (planning fallacy), khái niệm do Kahneman và Tversky nêu ra từ cuối thập niên 1970. "Cuối tuần mình trả" của người mượn thường thuộc loại này: thành thật lúc nói, lạc quan về thời gian.
Càng trễ càng ngại, càng ngại càng né
Sau khi lỡ hẹn, người mượn thấy ngượng. Cách dễ nhất để bớt ngượng là không nghĩ tới — và không nhắn cho người kia. Người cho mượn thì đọc sự im lặng ấy thành "nó lờ đi". Một chuyện quên nhỏ biến thành chuyện thái độ.
Cùng một món nợ, hai góc nhìn
| Người mượn thường nghĩ | Người cho mượn thường nghĩ |
|---|---|
| "Có mấy chục nghìn, chắc bạn quên rồi" | "Lần thứ ba rồi đấy" |
| "Để gặp trả tận tay cho lịch sự" | "Chuyển khoản mất có mười giây" |
| "Bạn không nhắc là bạn không cần gấp" | "Mình ngại nhắc, mong bạn tự nhớ" |
| "Trễ chút thôi mà" | "Lần sau chắc không cho mượn nữa" |
| "Mình vẫn giữ cẩn thận" | "Sách về bị quăn góc, sạc bị đổi cái khác" |
Không cột nào là người xấu. Nhưng nếu chỉ một bên lên tiếng — hoặc không bên nào lên tiếng — khoảng cách giữa hai cột cứ thế dãn ra.
Chuyện nhỏ sứt quan hệ lớn như thế nào
Người Việt có câu "một lần bất tín, vạn lần bất tin". Trong đời thường, niềm tin ít khi vỡ vì một chuyện lớn; nó mòn dần qua nhiều chuyện nhỏ không được giữ. Có mấy lý do khiến món mượn nhỏ có sức nặng lớn:
- Nó là bằng chứng dễ thấy. Người ta không đo được lòng tốt của bạn mình, nhưng đếm được số lần bạn trả đúng hẹn.
- Người cho mượn khó lên tiếng. Nhắc vài chục nghìn sợ bị coi là tính toán, nên họ im — và tích luỹ.
- Nó lan sang chuyện khác. Một người hay mượn không trả bị nghi ngờ cả ở việc nhóm, việc hẹn hò, việc giữ lời.
- Người cho mượn thay đổi hành vi âm thầm. Lần sau từ chối khéo, rồi bớt rủ, rồi bớt thân — người mượn không bao giờ biết vì sao.
Nếu mình là người cho mượn
- Nói rõ hạn ngay khi cho mượn: "Thứ sáu trả mình nhé, cuối tuần mình cần." Không phải nghi ngờ, chỉ là thông tin.
- Chỉ cho mượn thứ mình chấp nhận được nếu mất hoặc hỏng. Món quá quý thì từ chối từ đầu nhẹ nhàng hơn là đòi sau.
- Nhắc một lần, riêng, cụ thể. "Hôm trước mình ứng 150 nghìn tiền vé, bạn chuyển giúp mình nhé." Không cần rào đón, không cần giận.
- Ghi lại khi cho mượn nhiều thứ cùng lúc. Ở phòng trọ hay văn phòng, một ghi chú nhỏ trên điện thoại giúp mình khỏi nhầm, và khỏi trách oan người đã trả rồi mà mình quên.
- Tách món đồ khỏi con người. Một lần trễ không nói lên toàn bộ nhân cách bạn mình. Ba lần cùng một kiểu thì đáng để nói chuyện.
Nếu mình là người mượn
- Trả ngay khi có thể, đừng chờ "dịp gặp". Tiền thì chuyển khoản trong ngày. Đồ thì hẹn ngày cụ thể.
- Hẹn thực tế, không hẹn lạc quan. Nhớ ảo tưởng lập kế hoạch: nghĩ "cuối tuần" thì nói "thứ ba tuần sau".
- Trễ thì báo trước khi người kia phải hỏi. Một tin nhắn "mình xin trễ hai hôm" giữ được nhiều niềm tin hơn mình tưởng.
- Trả trong tình trạng như lúc mượn. Sạc đầy pin máy ảnh, gấp lại áo mưa, đổ đầy xăng xe.
- Hỏi trước khi "xin tí". Ở chung phòng, dầu gội, bột giặt dùng chung nhỏ giọt cũng là chuyện.
Áp dụng được ngay
- Kiểm kê tối nay: mình đang giữ đồ gì của ai, nợ ai khoản nhỏ nào? Ghi ra, trả hết trong tuần.
- Lần tới cho mượn, nói hạn ngay trong câu đồng ý.
- Nếu đang có một món chưa được trả, gửi một tin nhắn nhắc ngắn gọn, cụ thể, không mỉa mai — thay vì tiếp tục chờ và bực.
- Đặt nhắc việc trên điện thoại mỗi khi mượn gì đó, ghi ngày hẹn trả.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta mượn đồ hay quên trả?
Thường không phải vì cố ý. Người mượn hay hẹn trả quá lạc quan, sau đó món đồ thành thứ quen dùng nên không còn được để ý, và khi lỡ hẹn thì ngại nên càng né. Người cho mượn thì cảm nhận khoản "đang mất" rất rõ nên nhớ lâu hơn.
Bạn mượn tiền không trả thì nên nhắc thế nào?
Nhắc riêng, một lần, nêu rõ số tiền và việc gì, kèm một mốc thời gian, ví dụ "cuối tuần bạn chuyển mình 150 nghìn tiền vé hôm trước nhé". Giọng bình thường, không mỉa mai và không nhắc trong nhóm đông người.
Nhắc người khác trả tiền có phải là tính toán, ích kỷ không?
Không. Nhắc một khoản mình đã cho mượn là chuyện bình thường, và nói sớm, nhẹ nhàng thường giữ quan hệ tốt hơn là im lặng rồi giận ngầm. Ích kỷ hơn là để người khác phải nhớ và đòi thay cho mình.
Hiệu ứng sở hữu là gì?
Hiệu ứng sở hữu (endowment effect) là xu hướng đánh giá đồ của mình cao hơn khi nó chưa phải của mình. Thí nghiệm cốc của Kahneman, Knetsch và Thaler (1990) cho thấy người được tặng cốc đòi giá bán thường gấp khoảng đôi giá người khác sẵn lòng mua.
Có nên cho bạn bè mượn đồ đắt tiền không?
Nên tự hỏi mình có chấp nhận được nếu đồ bị hỏng hoặc trả muộn không. Nếu không, từ chối nhẹ nhàng từ đầu dễ hơn nhiều so với đòi hay trách sau này.
