Làm bài nhóm ở trường chia phần công bằng được, nếu nhóm làm ba việc ngay buổi đầu: chia việc theo tên và hạn cụ thể, làm cho đóng góp của từng người nhìn thấy được, và thống nhất trước cách xử lý khi có người không làm. Các nghiên cứu về làm việc nhóm cho thấy "một người gánh cả nhóm" ít khi do tính cách xấu của ai, mà phần lớn do nhóm bắt đầu mập mờ rồi để mọi thứ tự trôi.
Vì sao bài nhóm hay thành "một người gánh"
Ai từng học cấp ba, đại học đều quen cảnh: nhóm năm người, ba ngày trước hạn mới có người mở tài liệu, đêm cuối một bạn thức trắng ghép slide, sáng hôm sau cả nhóm lên thuyết trình và cùng nhận một điểm. Bạn thức trắng thấy thiệt. Những bạn kia thì nhiều khi không nghĩ mình đã ăn theo — họ "định làm", chỉ là chưa kịp.
Hiện tượng ỷ lại trong nhóm (social loafing) đã được đo từ thí nghiệm của Latané và cộng sự năm 1979. Bài nhóm ở trường có đủ các điều kiện làm nó nặng thêm:
- Điểm chung cho cả nhóm: phần thưởng không phụ thuộc vào công sức từng người.
- Đóng góp khó nhận diện: giáo viên chỉ thấy sản phẩm cuối.
- Nhóm ghép ngẫu nhiên: không thân, có khi không gặp lại.
- Chênh lệch động lực: có bạn cần điểm cao để giữ học bổng, có bạn chỉ cần qua môn.
Điểm cuối thường bị bỏ qua. Người muốn điểm cao nhất có động lực gánh, và người khác biết điều đó. Đây là một dạng ăn theo khá tinh: không phải lười, mà là để người quan tâm nhiều hơn tự lo.
Làm cho đóng góp nhìn thấy được
Kipling Williams, Stephen Harkins và Bibb Latané (1981) cho thấy khi người tham gia biết rằng đóng góp của riêng họ sẽ được ghi nhận, mức ỷ lại gần như biến mất. Đây là phát hiện có ích nhất cho bài nhóm: không cần ai giám sát, chỉ cần mỗi phần có tên người làm.
Cách làm cụ thể:
- Dùng một tệp chung có lịch sử chỉnh sửa, mỗi người làm phần mình trong mục có ghi tên.
- Lập bảng phân công: việc, người làm, hạn, trạng thái. Gửi vào nhóm chat và ghim lại.
- Khi thuyết trình, mỗi người trình bày phần mình làm.
- Cuối bài, nộp kèm một trang ghi ai làm phần nào (nhiều giảng viên hiện nay yêu cầu điều này).
Các cách chia việc và khi nào dùng
| Cách chia | Làm thế nào | Hợp khi | Dễ hỏng khi |
|---|---|---|---|
| Chia theo phần nội dung | Mỗi người một chương, một mục | Bài dài, các phần tương đối độc lập | Ghép lại rời rạc, không ai đọc toàn bộ |
| Chia theo vai | Người tìm tài liệu, người viết, người làm slide, người thuyết trình | Nhóm có thế mạnh khác nhau rõ | Vai "làm slide" bị coi nhẹ hơn vai "viết" |
| Chia theo cặp | Hai người cùng một phần, kiểm tra chéo nhau | Nhóm sợ có người bỏ ngang | Hai người cùng ỷ lại nhau |
| Kiểu "mảnh ghép" | Mỗi người thành "chuyên gia" một mảng rồi dạy lại cho nhóm | Bài cần mọi người hiểu toàn bộ, có kiểm tra cá nhân | Không có thời gian để dạy lại |
Kiểu "mảnh ghép" (jigsaw classroom) do nhà tâm lý học Elliot Aronson và cộng sự phát triển ở các trường tại Austin, Texas, năm 1971. Mục tiêu ban đầu là giảm căng thẳng giữa học sinh các nhóm sắc tộc vừa được học chung lớp: mỗi học sinh giữ một mảnh thông tin mà cả nhóm cần, nên không ai có thể bị gạt ra hay đứng ngoài. Phương pháp này về sau được dùng rộng rãi; các đánh giá về hiệu quả nhìn chung tích cực, dù mức độ tuỳ cách triển khai.
Buổi họp đầu tiên quyết định gần hết
Nhiều nhóm bỏ qua buổi họp đầu, chia việc qua vài tin nhắn. Đó là lúc mầm "một người gánh" được gieo. Một buổi họp đầu tốt — 30 phút là đủ — nên chốt:
- Mục tiêu chung: nhóm muốn điểm khá hay điểm giỏi? Hỏi thẳng. Nếu mục tiêu lệch nhau, nói ra từ đầu để chia việc phù hợp.
- Phân công theo tên, có hạn trước hạn nộp thật ít nhất hai ba ngày để còn ghép.
- Lịch rà soát giữa chừng: một mốc mà ai cũng phải nộp bản nháp phần mình.
- Thoả thuận khi có người trễ: ví dụ "trễ quá một ngày thì nhóm chia lại phần đó và ghi rõ trong trang phân công".
- Kênh liên lạc chính: một nhóm chat, không rải rác.
Thoả thuận số 4 thường bị ngại nói vì nghe như nghi ngờ nhau. Nhưng nói trước khi chưa ai trễ thì nhẹ nhàng, nói sau khi đã có người trễ thì thành trách móc.
Khi đã có người không làm
Thử hình dung: nhóm năm người, đến mốc rà soát, Khoa chưa nộp gì. Có vài bước nên đi theo thứ tự:
- Hỏi riêng, hỏi thật. "Phần của Khoa đến đâu rồi, có vướng gì không?" Đôi khi người ta trễ vì ốm, việc nhà, đi làm thêm, hoặc không hiểu đề mà ngại hỏi.
- Đề nghị điều chỉnh cụ thể. Bớt phần, đổi phần, hoặc ghép cặp với người khác.
- Nhắc lại thoả thuận ban đầu nếu vẫn không có gì.
- Báo giảng viên khi các bước trên không hiệu quả — kèm bảng phân công và lịch sử chỉnh sửa, không kèm lời kể xấu.
Bước cuối nghe có vẻ "mách", nhưng nhiều giảng viên muốn biết sớm hơn là muộn, và nhiều trường đã có cơ chế đánh giá chéo trong nhóm (peer assessment) để chia điểm theo đóng góp.
Còn người hay gánh thì sao
Có những bạn lần nào cũng nhận phần nặng, vì cầu toàn, vì không tin người khác làm tốt, hay vì ngại đôi co. Người gánh có công thật, nhưng việc gánh mãi cũng có giá:
- Bản thân kiệt sức và dần thấy bực với cả nhóm.
- Các thành viên khác không có cơ hội học phần việc mình né.
- Nhóm quen với việc có người gánh, nên lần sau lại càng dựa vào.
Với người hay gánh, việc khó nhất là để phần của người khác cho người khác làm — kể cả khi họ làm chậm hơn hoặc chưa đẹp bằng mình.
Áp dụng được ngay
- Bài nhóm tới, đề nghị họp đầu 30 phút để chốt mục tiêu, phân công theo tên và một mốc rà soát.
- Dựng bảng phân công bốn cột: việc, người làm, hạn, trạng thái. Ghim trong nhóm chat.
- Nói trước thoả thuận khi có người trễ, lúc chưa ai trễ.
- Nếu mình hay gánh, lần này thử nhận đúng một phần như mọi người, và để yên phần của người khác.
- Nếu mình hay trễ, báo nhóm sớm khi thấy không kịp — một tin nhắn sớm đỡ cho cả nhóm hơn một lời xin lỗi muộn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao chia việc nhóm cho công bằng?
Chia việc theo tên và hạn cụ thể ngay buổi đầu, làm cho phần việc của từng người nhìn thấy được, và có một mốc rà soát giữa chừng. Thống nhất trước cách xử lý khi có người trễ giúp tránh trách móc về sau.
Có bạn không làm bài nhóm thì nên làm gì?
Hỏi riêng trước để biết lý do, đề nghị điều chỉnh phần việc, rồi nhắc lại thoả thuận của nhóm. Nếu vẫn không được, báo giảng viên kèm bảng phân công và lịch sử chỉnh sửa, thay vì kể xấu.
Phương pháp mảnh ghép jigsaw là gì?
Đó là cách học nhóm do Elliot Aronson phát triển ở Austin, Texas, năm 1971: mỗi thành viên nghiên cứu sâu một mảng rồi dạy lại cho cả nhóm. Vì ai cũng giữ một mảnh mà nhóm cần, không ai đứng ngoài được.
Vì sao làm bài nhóm hay có người ỷ lại?
Vì bài nhóm thường có điểm chung, đóng góp khó nhận diện và nhóm ghép ngẫu nhiên — đúng những điều kiện làm tăng hiện tượng ỷ lại trong nhóm. Khi đóng góp từng người được ghi nhận rõ, mức ỷ lại giảm đáng kể.
Có nên nhận hết phần khó để bài nhóm được điểm cao?
Có thể giúp một lần, nhưng gánh mãi thường làm người gánh kiệt sức và cả nhóm quen dựa dẫm. Nói rõ mục tiêu điểm từ đầu và chia việc tương xứng tốt hơn cho tất cả.
