Lo cho mình và coi nhẹ người khác là hai việc khác nhau. Lo cho mình là giữ sức khoẻ, thời gian, phẩm giá và quyền lợi chính đáng của bản thân; coi nhẹ người khác là đạt những thứ đó bằng cách gạt nhu cầu của người khác ra ngoài. Nghiên cứu tâm lý cho thấy người khoẻ mạnh về tinh thần thường làm được cả hai việc cùng lúc: tôn trọng mình và tôn trọng người. Chính hai thái cực — chỉ nghĩ tới mình, hoặc chỉ nghĩ tới người — mới đi kèm nhiều rắc rối.
Tự trọng là gì, và nó khác ích kỷ ra sao
Trong tiếng Việt, tự trọng thường hiểu là coi trọng phẩm giá của mình: không làm điều hèn, không chịu bị chà đạp, không xin xỏ điều không đáng. Người tự trọng có thể từ chối một lời mời không phù hợp, đòi lại khoản tiền bị nợ, hay không nhận một món quà có điều kiện. Những việc ấy đều là "lo cho mình", nhưng không ai gọi là ích kỷ.
Điểm khác nằm ở chỗ: tự trọng đặt giới hạn cho chính mình ("mình không làm điều đó"), còn ích kỷ đặt gánh nặng lên người khác ("người khác chịu phần đó"). Một người tự trọng không chen hàng, vì chen hàng là coi thường mình. Một người chỉ nghĩ cho mình thì chen hàng, vì thời gian của mình quan trọng hơn của người.
Lưu ý: "tự trọng" trong tiếng Việt khác với "lòng tự trọng" khi dịch từ self-esteem trong tâm lý học (cảm nhận chung về giá trị bản thân). Khái niệm self-esteem và cách đo nó được bàn ở danh mục về ái kỷ của wiki này. Ở đây ta dùng nghĩa gần với self-respect.
Hai thái cực theo nghiên cứu của Helgeson
Từ thập niên 1990, nhà tâm lý học Vicki Helgeson phát triển hai khái niệm, dựa trên ý tưởng trước đó của David Bakan về hai xu hướng căn bản của con người: tự chủ (agency — lo cho mình, khẳng định mình) và gắn kết (communion — lo cho người, kết nối với người).
- Tự chủ không cân bằng (unmitigated agency): chỉ tập trung vào mình, gạt người khác ra. Thường đi kèm thái độ thù địch, khó nhận giúp đỡ.
- Gắn kết không cân bằng (unmitigated communion): chỉ tập trung vào người khác, gạt mình ra. Thường đi kèm lo âu, ôm việc của người khác, khó nói nhu cầu của mình.
Trong các nghiên cứu của Helgeson và Heidi Fritz cuối thập niên 1990, cả hai thái cực đều liên quan tới những kết quả kém hơn về sức khoẻ tinh thần và quan hệ. Còn tự chủ và gắn kết cân bằng — biết lo cho mình và cũng quan tâm tới người — thì đi kèm những kết quả tốt hơn.
Đây là một trong những bằng chứng rõ nhất cho ý: không cần chọn giữa "tốt với mình" và "tốt với người".
Erich Fromm: người chỉ nghĩ cho mình chưa chắc đã yêu bản thân
Nhà phân tâm học Erich Fromm, trong Man for Himself (1947) và Nghệ thuật yêu (1956), đưa ra một quan điểm gây tò mò: người ích kỷ không yêu bản thân quá nhiều mà là quá ít. Theo Fromm, sự bám víu vào phần lợi cho mình thường che giấu một cảm giác trống rỗng, thiếu an toàn; còn người thật sự quý trọng bản thân thì dễ quý trọng người khác hơn.
Cần nói rõ: đây là một quan điểm triết học – phân tâm học có ảnh hưởng, không phải kết quả thực nghiệm. Nhưng nó gặp nhau với dữ liệu của Helgeson ở một điểm: tôn trọng mình và tôn trọng người không triệt tiêu nhau.
Bảng so sánh: lo cho mình và coi nhẹ người khác
| Tình huống | Lo cho mình | Coi nhẹ người khác |
|---|---|---|
| Được nhờ làm thêm việc khi đang quá tải | Nói rõ đang quá tải, đề nghị thời điểm khác | Nhận lời rồi bỏ dở, để người nhờ tự xoay |
| Bữa ăn chung | Ăn đủ phần mình, nói rõ mình không ăn được món gì | Gắp hết món mình thích, không để ý ai chưa ăn |
| Ở chung phòng | Xin giờ yên tĩnh để học, ngủ | Mở loa to vì "phòng của mình cũng có phần" |
| Nghỉ phép | Bàn giao việc rồi nghỉ, tắt thông báo | Nghỉ đột ngột, không bàn giao, để đồng nghiệp gánh |
| Tiền bạc | Nhắc khéo khoản tiền cho mượn đã quá hạn | Mượn rồi lờ đi vì "bạn bè cả mà" |
Cột giữa đều có một điểm chung: người khác được biết và được tính tới. Lo cho mình một cách minh bạch thì người khác vẫn có chỗ để điều chỉnh. Cột phải thì người khác bị đặt trước sự đã rồi.
Ba câu hỏi để biết mình đang ở cột nào
- Người kia có biết không? Lo cho mình mà nói ra thường là chính đáng; lo cho mình bằng cách giấu thường là có vấn đề.
- Có cách nào để cả hai cùng được không? Nếu có mà mình không tìm, có thể mình đang gạt người kia ra.
- Nếu đổi vai, mình thấy sao? Câu hỏi cũ nhưng hiệu quả: ở vị trí người kia, mình có thấy mình bị coi nhẹ không?
Khi lo cho mình bị gọi là ích kỷ
Nhiều người, nhất là những người quen làm "người tốt" trong gia đình hay nhóm bạn, thấy áy náy mỗi lần lo cho mình. Nghỉ một buổi để ngủ bù cũng thấy có lỗi. Từ chối một lời nhờ cũng sợ bị nói ích kỷ. Đây chính là phía "gắn kết không cân bằng" mà Helgeson mô tả.
Cảm giác áy náy không phải lúc nào cũng là dấu hiệu mình sai. Nhiều khi nó chỉ là dấu hiệu mình đang làm điều chưa quen. Danh mục Ranh giới cá nhân có bài riêng về cảm giác này và về chuyện "lo cho bản thân có phải ích kỷ không".
Nếu cảm giác phải lo cho tất cả mọi người khiến mình kiệt sức kéo dài, mất ngủ, lo âu ảnh hưởng tới ăn uống và công việc, nên tìm gặp nhà tâm lý hoặc bác sĩ để được hỗ trợ.
Tự trọng trong văn hoá Việt
Người Việt có nhiều cách nói đề cao tự trọng: "đói cho sạch, rách cho thơm", "giấy rách phải giữ lấy lề". Những câu này nhắc giữ phẩm giá ngay cả khi thiếu thốn — tức là lo cho cái "mình" ở tầng cao nhất mà không lấy gì của ai. Trong khi đó, hình ảnh bị chê nhiều nhất trong ca dao tục ngữ thường là người tham lam, lấy phần người khác. Hai nhóm câu này cho thấy văn hoá dân gian đã phân biệt khá rõ giữa giữ mình và lấn người.
Áp dụng được ngay
- Lo cho mình một cách công khai. Tuần này, khi cần nghỉ, cần yên tĩnh, cần từ chối, hãy nói rõ lý do thay vì lặng lẽ biến mất.
- Tìm phương án "cả hai cùng được". Trước khi chọn giữa mình và người, dành một phút nghĩ xem có cách thứ ba không: đổi giờ, chia nhỏ việc, nhờ thêm người.
- Soát hai đầu cân. Ghi ra một việc gần đây mình đã gạt người khác ra, và một việc mình đã gạt chính mình ra. Cả hai đều đáng điều chỉnh.
- Giữ một nguyên tắc tự trọng nhỏ. Chọn một điều mình không làm dù có lợi — chen hàng, lấy đồ chung không hỏi — và giữ nó cả tuần.
Câu hỏi thường gặp
Ích kỷ và tự trọng khác nhau thế nào?
Tự trọng là coi trọng phẩm giá của mình và đặt giới hạn cho chính mình, như không làm điều hèn. Ích kỷ là đạt lợi cho mình bằng cách đặt gánh nặng lên người khác. Người tự trọng có thể lo cho mình mà không làm ai thiệt.
Lo cho mình có phải là ích kỷ không?
Không. Lo cho sức khoẻ, thời gian và quyền lợi chính đáng của mình là cần thiết. Nó chỉ thành ích kỷ khi người khác bị gạt ra, chịu thiệt mà không được biết hay được tính tới.
Unmitigated communion là gì?
Là khái niệm của nhà tâm lý học Vicki Helgeson, chỉ việc tập trung quá mức vào người khác mà gạt bỏ nhu cầu của mình. Nghiên cứu thấy nó liên quan tới lo âu và kết quả sức khoẻ kém hơn, giống như thái cực ngược lại là chỉ nghĩ cho mình.
Erich Fromm nói gì về ích kỷ?
Fromm cho rằng người ích kỷ không yêu bản thân quá nhiều mà là quá ít, và sự bám víu vào phần mình thường che giấu cảm giác thiếu an toàn. Đây là quan điểm phân tâm học có ảnh hưởng, không phải kết quả thực nghiệm.