Hoàn cảnh ảnh hưởng tới việc ta có dừng lại vì người khác hay không mạnh hơn nhiều người nghĩ. Thí nghiệm "người Samari nhân hậu" của John Darley và Daniel Batson năm 1973 cho thấy chỉ riêng việc đang vội đã làm tỷ lệ dừng lại giúp người gặp nạn giảm từ khoảng 63% xuống còn 10%. Thiếu thốn, mệt mỏi, thiếu ngủ cũng kéo ta về phía lo cho mình. Hiểu điều này giúp ta bớt vội phán xét người khác, và biết lúc nào chính mình dễ trượt.
Thí nghiệm người Samari nhân hậu (1973)
Tên thí nghiệm lấy từ một câu chuyện ngụ ngôn rất quen ở phương Tây về người qua đường dừng lại cứu một người bị cướp nằm bên đường, trong khi những người khác đi ngang không ngó. Darley và Batson, hai nhà tâm lý học ở Đại học Princeton, muốn biết điều gì quyết định việc một người có dừng lại.
Cách làm
Người tham gia là các sinh viên học thần học — những người được kỳ vọng là sẵn lòng giúp đỡ. Mỗi người được yêu cầu chuẩn bị một bài nói ngắn, rồi đi sang một toà nhà khác để thu âm. Hai yếu tố được thay đổi:
- Đề tài bài nói: một nửa nói về câu chuyện người Samari giúp người; nửa kia nói về chuyện việc làm sau khi ra trường.
- Mức độ vội: người thì được bảo còn dư thời gian, người thì được bảo vừa kịp, người thì được bảo đã muộn, phải đi ngay.
Trên đường đi, ở một lối hẹp, có một người (do nhóm nghiên cứu bố trí) ngồi gục, ho và rên. Nhóm nghiên cứu ghi lại ai dừng lại, giúp đến mức nào.
Kết quả
| Mức độ vội | Tỷ lệ dừng lại đề nghị giúp (xấp xỉ) |
|---|---|
| Ít vội (còn dư thời gian) | 63% |
| Vội vừa (vừa kịp giờ) | 45% |
| Rất vội (đã muộn) | 10% |
Tính chung, khoảng 40% dừng lại. Đề tài bài nói — dù là đang chuẩn bị giảng về chính lòng tốt — không tạo ra khác biệt đáng kể. Darley và Batson còn ghi lại rằng có người trong nhóm vội đã bước qua người đang gục để đi tiếp.
Đọc kết quả thế nào cho đúng
Nghiên cứu này chỉ có khoảng 40 người tham gia, đều là nam sinh viên một trường ở Mỹ, nên con số cụ thể không nên đem áp cho mọi nơi. Bản thân các tác giả cũng lưu ý rằng người vội có thể không hẳn là "vô tâm": họ đang bị kẹt giữa giúp người lạ và giữ lời hứa với người đang chờ mình. Bài học lớn nằm ở xu hướng: áp lực thời gian thu hẹp những gì ta để ý tới, và việc tốt cần trước hết là nhìn thấy có người cần giúp.
Thiếu thốn: khi tâm trí bị kéo vào "đường hầm"
Sendhil Mullainathan và Eldar Shafir trong cuốn Scarcity (2013) tổng hợp các nghiên cứu cho thấy khi thiếu tiền hoặc thiếu thời gian, tâm trí tập trung vào thứ đang thiếu và bỏ qua những thứ khác. Họ không nói người thiếu thốn kém tốt bụng; họ nói tình trạng thiếu chiếm chỗ của sự chú ý.
Đây là điều quen thuộc trong đời thường: sinh viên cuối tháng hết tiền ít để ý ai trong phòng trọ đang cần gì; người đang chạy hạn nộp báo cáo thường không nghe thấy đồng nghiệp gọi. Không phải họ thôi quan tâm, mà là không còn chỗ để quan tâm.
Thiếu ngủ: ít muốn giúp người hơn
Năm 2022, nhóm của Eti Ben Simon và Matthew Walker (Đại học California, Berkeley) công bố trên PLOS Biology một loạt nghiên cứu: sau một đêm thức trắng, người tham gia cho biết ít muốn giúp người khác hơn, và các vùng não liên quan tới việc hiểu người khác hoạt động yếu đi. Ở một phân tích khác, họ dùng dữ liệu quyên góp từ thiện tại Mỹ và thấy số tiền quyên góp giảm sau thời điểm chuyển sang giờ mùa hè — khi nhiều người mất một giờ ngủ. Đây là những kết quả mới, cần thêm nghiên cứu lặp lại, nhưng phù hợp với trải nghiệm thường ngày: người mệt thì dễ cáu và ít nghĩ cho ai.
Căng thẳng: không phải lúc nào cũng làm ta ích kỷ
Có một điều ngược trực giác. Năm 2012, Bernadette von Dawans và cộng sự (đăng trên Psychological Science) cho nam giới trải qua một tình huống gây căng thẳng xã hội chuẩn hoá (nói trước hội đồng, làm toán nhẩm), rồi cho họ tham gia các thí nghiệm chia tiền và tin tưởng. Nhóm vừa trải qua căng thẳng lại tin người và chia sẻ nhiều hơn nhóm đối chứng.
Kết quả này gần với ý tưởng "chăm sóc và kết bạn" (tend-and-befriend) mà Shelley Taylor đề xuất năm 2000: khi gặp áp lực, con người không chỉ có phản ứng "chiến hay chạy", mà còn có xu hướng tìm tới người khác. Vì vậy, nói "căng thẳng làm người ta ích kỷ" là quá đơn giản; tuỳ loại căng thẳng và tuỳ người xung quanh.
Khi không ai nhìn thấy
Nhiều nghiên cứu cho thấy khi hành vi của mình được người khác thấy, người ta thường hào phóng hơn. Một thí nghiệm nhỏ nổi tiếng của Melissa Bateson, Daniel Nettle và Gilbert Roberts (2006) ở phòng uống trà của một khoa đại học: tuần nào có ảnh đôi mắt dán phía trên hộp tiền tự nguyện, số tiền bỏ vào cao hơn tuần dán ảnh hoa. Tuy vậy, các nghiên cứu lặp lại về "hiệu ứng đôi mắt" sau này cho kết quả không đồng đều, nên nên coi đây là gợi ý hơn là quy luật.
Hiện tượng đông người mà không ai giúp — hiệu ứng người ngoài cuộc — là một hướng nghiên cứu lớn khác, cũng của John Darley cùng Bibb Latané; ở đây chỉ nhắc qua.
Tổng hợp: hoàn cảnh nào kéo ta về phía mình
| Hoàn cảnh | Ảnh hưởng thường thấy | Mức bằng chứng |
|---|---|---|
| Đang vội | Ít để ý người cần giúp | Thí nghiệm kinh điển, mẫu nhỏ, được trích dẫn rộng |
| Thiếu tiền, thiếu thời gian | Chú ý bị kéo vào thứ đang thiếu | Nhiều nghiên cứu, một số kết quả gây tranh cãi |
| Thiếu ngủ | Ít muốn giúp người hơn | Nghiên cứu mới (2022), cần thêm xác nhận |
| Căng thẳng ngắn | Có khi lại hợp tác hơn | Có bằng chứng, phụ thuộc tình huống |
| Không ai thấy | Có thể bớt hào phóng | Kết quả lặp lại không đồng đều |
Hiểu hoàn cảnh để bớt phán xét
Tâm lý học xã hội có khái niệm lỗi quy kết cơ bản (Lee Ross, 1977): khi thấy người khác làm điều gì, ta thường đổ cho tính cách ("anh ta vô tâm") và xem nhẹ hoàn cảnh ("anh ta đang muộn họp"). Nhưng khi chính mình làm vậy, ta lại kể ra đủ thứ hoàn cảnh. Thí nghiệm Samari là lời nhắc: những người bước qua người đang gục chưa chắc kém tốt bụng hơn những người dừng lại; họ chỉ đang vội hơn.
Áp dụng được ngay
- Chừa thời gian đệm. Đi sớm hơn 10 phút cho các buổi hẹn trong tuần này. Thời gian dư là điều kiện để nhìn thấy người khác.
- Biết giờ "đỏ" của mình. Ghi lại lúc nào trong ngày mình hay cáu, hay gạt người khác — thường là lúc đói, mệt, sắp trễ hạn — và tránh bàn chuyện chia phần vào lúc ấy.
- Ngủ đủ trước ngày quan trọng với người khác. Ngày họp nhóm, ngày về quê, ngày đón khách — một đêm ngủ đủ giúp kiên nhẫn hơn.
- Đặt câu hỏi hoàn cảnh. Khi thấy ai đó có vẻ ích kỷ, tự hỏi: "Họ có đang vội, đang thiếu, đang mệt không?" trước khi kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm người Samari nhân hậu là gì?
Là thí nghiệm của John Darley và Daniel Batson năm 1973 tại Princeton. Sinh viên thần học trên đường đi thu âm bài nói gặp một người gục bên đường. Người ít vội dừng lại giúp khoảng 63%, người rất vội chỉ khoảng 10%, bất kể đề tài bài nói là gì.
Vì sao đang vội lại ít giúp người?
Áp lực thời gian thu hẹp sự chú ý, khiến ta không nhìn thấy hoặc không xử lý được tín hiệu có người cần giúp. Người vội cũng đang bị kẹt giữa giúp người lạ và giữ lời hẹn với người khác.
Thiếu ngủ có làm người ta ích kỷ hơn không?
Nghiên cứu năm 2022 của nhóm Matthew Walker cho thấy sau một đêm thức trắng, người ta ít muốn giúp người khác hơn. Đây là kết quả mới, cần thêm nghiên cứu lặp lại để khẳng định.
Căng thẳng có làm người ta ích kỷ không?
Không hẳn. Một nghiên cứu năm 2012 của von Dawans và cộng sự thấy nam giới sau một tình huống căng thẳng ngắn lại tin người và chia sẻ nhiều hơn. Ảnh hưởng của căng thẳng phụ thuộc loại căng thẳng và hoàn cảnh.
Lỗi quy kết cơ bản là gì?
Là khuynh hướng giải thích hành vi người khác bằng tính cách và xem nhẹ hoàn cảnh. Khi người khác không giúp, ta nghĩ họ vô tâm; khi chính mình không giúp, ta nhớ ra mình đang vội.