Thí nghiệm của Ernst Fehr và Simon Gächter, đăng trên Nature năm 2002, cho thấy rất nhiều người sẵn sàng bỏ tiền của chính mình để phạt người không góp vào quỹ chung — kể cả khi biết sẽ không bao giờ gặp lại người đó và không được lợi gì từ việc phạt. Khi có khả năng phạt như vậy, mức hợp tác trong nhóm tăng mạnh; khi không có, hợp tác sụt dần. Các tác giả gọi hiện tượng này là trừng phạt vị tha (altruistic punishment).
Thí nghiệm hàng hoá công cộng là gì
Để hiểu kết quả, cần hiểu khung thí nghiệm. Trong thí nghiệm hàng hoá công cộng (public goods experiment), mỗi người trong nhóm được phát một số tiền, rồi tự quyết góp bao nhiêu vào quỹ chung. Tổng quỹ được nhân lên (vì hợp tác tạo ra thêm giá trị) rồi chia đều cho tất cả, bất kể ai góp bao nhiêu.
Đặt cấu trúc này vào đời thường: cả phòng trọ góp tiền thuê người dọn vệ sinh. Phòng sạch thì ai cũng hưởng. Người không góp vẫn được phòng sạch. Về lý thuần tuý, mỗi cá nhân lợi nhất khi không góp gì và hưởng phần người khác góp. Nhưng nếu ai cũng nghĩ vậy, quỹ trống trơn và cả nhóm thiệt.
Các thí nghiệm kiểu này được làm rất nhiều từ thập niên 1980. Kết luận chung (tổng hợp của John Ledyard, 1995): ở vòng đầu, người ta thường góp khá nhiều — khoảng một nửa số tiền có — nhưng nếu lặp nhiều vòng, mức góp giảm dần, vì những người hợp tác thấy có người ăn theo và rút bớt.
Fehr và Gächter thêm một bước: cho phép phạt
Năm 2002, Fehr (Đại học Zurich) và Gächter (khi đó ở Đại học St. Gallen) công bố bài "Altruistic punishment in humans". Thiết kế chính:
- Sinh viên chia nhóm bốn người, không biết mặt nhau.
- Mỗi vòng, nhóm được xáo lại, nên không ai gặp lại cùng một người — loại bỏ lý do "phạt để lần sau người kia góp nhiều hơn cho mình".
- Sau khi mọi người góp, ai cũng thấy được người khác góp bao nhiêu (ẩn danh).
- Mỗi người có thể bỏ ra một đơn vị tiền của mình để trừ ba đơn vị của một người khác.
- Thí nghiệm có hai giai đoạn: có phạt và không phạt, đổi thứ tự giữa các nhóm.
Kết quả gọn gàng:
| Điều kiện | Điều xảy ra |
|---|---|
| Không cho phạt | Mức góp giảm dần qua các vòng, cuối cùng khá thấp |
| Cho phép phạt | Mức góp cao và tăng dần, giữ ở mức cao tới cuối |
| Ai bị phạt | Chủ yếu là người góp thấp hơn mức trung bình của nhóm; góp càng thấp, bị phạt càng nặng |
| Ai đi phạt | Rất nhiều người, dù phạt làm họ mất tiền và không đem lại lợi ích trực tiếp nào |
Vì sao người ta chịu thiệt để phạt
Fehr và Gächter hỏi người tham gia về cảm xúc. Khi được mô tả tình huống một người góp ít trong khi những người khác góp nhiều, phần đông nói họ thấy giận người góp ít — và mức giận tăng theo độ chênh. Các tác giả cho rằng chính cảm xúc tiêu cực này thúc đẩy hành vi phạt.
Từ góc tiến hoá, câu hỏi khó hơn: một cá nhân bỏ công sức để giữ trật tự chung, trong khi người khác hưởng mà không tốn gì — sao xu hướng này tồn tại được? Đây vẫn là đề tài tranh luận. Một số nhà nghiên cứu cho rằng nó tiến hoá qua cạnh tranh giữa các nhóm; số khác nhấn mạnh danh tiếng — người dám đứng ra phạt kẻ gian có thể được tin tưởng hơn. Không có câu trả lời thống nhất.
Trong đời thường, ta thấy phiên bản nhỏ của hành vi này rất nhiều: một người mất cả buổi để nhắn lên nhóm lớp phê bình bạn không đóng quỹ, một hành khách lên tiếng với người chen hàng dù việc đó không làm mình lên trước, một người hàng xóm bỏ công đi báo khi có ai đổ rác bừa ra đầu ngõ.
Mặt trái: phạt cả người tốt
Nếu dừng ở Fehr và Gächter 2002, ta dễ kết luận "cho phép phạt là tốt". Nhưng các nghiên cứu sau cho thấy bức tranh phức tạp hơn.
Phạt phản xã hội
Benedikt Herrmann, Christian Thöni và Simon Gächter (2008, Science) làm cùng thí nghiệm ở 16 nơi trên nhiều nước. Ở nhiều nơi, người góp ít không chỉ bị phạt, mà còn đi phạt lại những người góp nhiều — gọi là phạt phản xã hội (antisocial punishment). Ở những nơi hiện tượng này phổ biến, việc cho phép phạt không làm hợp tác tăng như ở Zurich hay Boston. Các tác giả thấy mức phạt phản xã hội có liên hệ với chuẩn mực hợp tác của cộng đồng ở từng nơi.
Phạt dễ thành trả đũa
Một số nghiên cứu cho thấy khi người bị phạt được phép phạt lại, vòng trả đũa có thể làm cả nhóm thiệt nặng, xoá mất lợi ích hợp tác. Đời thường cũng vậy: một lời nhắc công khai gay gắt trong nhóm chat có thể kéo theo một chuỗi đáp trả, và quỹ chung vẫn không đầy hơn.
Phạt tốn kém cho chính người phạt
Trong thí nghiệm, mức góp cao hơn khi có phạt, nhưng tổng thu nhập của nhóm không phải lúc nào cũng cao hơn ngay, vì tiền mất vào việc phạt. Lợi ích chỉ rõ khi thí nghiệm kéo dài đủ lâu để hợp tác ổn định.
Bài học cho nhóm bạn, phòng trọ, cơ quan
- Có hệ quả rõ ràng giúp hợp tác bền hơn. Nhóm không có luật gì cho người ăn theo thường trượt dần. Một luật nhẹ nhưng chắc chắn ("chưa chuyển trước thứ năm thì không đặt phần") hiệu quả hơn nhiều lời than.
- Hệ quả nên do nhóm thống nhất trước, không do một người tự đặt khi đang giận. Phạt theo cảm xúc dễ thành trả đũa.
- Người đứng ra nhắc đang chịu thiệt cho cả nhóm. Họ bỏ công, bỏ cả sự dễ chịu của mình. Nếu thấy có lý, hãy lên tiếng đỡ họ thay vì để họ một mình.
- Cảnh giác với việc "phạt" người làm tốt. Mỉa người hay đóng góp là "nhiệt tình quá", "thể hiện" — đó là phiên bản đời thường của phạt phản xã hội, và nó làm cả nhóm kém đi.
Thí nghiệm này có họ hàng gần là thí nghiệm tối hậu thư, nơi người nhận từ chối một đề nghị chia tiền quá thấp dù từ chối nghĩa là cả hai trắng tay — một cách khác cho thấy người ta chịu thiệt để không chấp nhận bất công.
Áp dụng được ngay
- Trong nhóm nào đang có người ăn theo, đề xuất một luật hệ quả nhẹ và rõ, để cả nhóm thống nhất — thay vì để một người phải đứng ra nhắc mãi.
- Lần tới thấy ai đó lên tiếng vì việc chung, nhắn đỡ một câu.
- Để ý khi mình định "phạt" bằng giận dữ. Đợi một ngày trước khi gửi tin nhắn gay gắt; nếu vẫn cần nói, nói cụ thể và bình tĩnh.
- Không mỉa người hay đóng góp. Một lời cảm ơn công khai cho người làm tốt có tác dụng giữ hợp tác không kém một lời nhắc người làm kém.
Câu hỏi thường gặp
Trừng phạt vị tha là gì?
Trừng phạt vị tha (altruistic punishment) là việc bỏ chi phí của chính mình để phạt người vi phạm chuẩn mực hợp tác, dù không được lợi gì trực tiếp. Fehr và Gächter (2002) đã chứng minh hiện tượng này trong thí nghiệm hàng hoá công cộng với nhóm người không quen biết.
Thí nghiệm của Fehr và Gächter năm 2002 cho thấy gì?
Khi người tham gia được phép bỏ tiền để phạt người góp ít vào quỹ chung, rất nhiều người làm vậy và mức góp của cả nhóm tăng mạnh. Khi không có khả năng phạt, mức góp giảm dần qua các vòng.
Phạt phản xã hội là gì?
Phạt phản xã hội là khi người góp ít lại đi phạt chính những người góp nhiều. Herrmann, Thöni và Gächter (2008) thấy hiện tượng này phổ biến ở một số nơi, và ở đó việc cho phép phạt không giúp hợp tác tăng như kỳ vọng.
Vì sao con người sẵn sàng chịu thiệt để phạt người gian?
Người tham gia thí nghiệm cho biết họ thấy giận người ăn theo, và cảm xúc đó thúc đẩy việc phạt. Về mặt tiến hoá, nguồn gốc của xu hướng này vẫn đang được tranh luận, với các giả thuyết về cạnh tranh giữa nhóm và danh tiếng cá nhân.
Thí nghiệm hàng hoá công cộng là gì?
Đó là thí nghiệm trong đó mỗi người tự quyết góp bao nhiêu vào quỹ chung; quỹ được nhân lên rồi chia đều cho mọi người, bất kể ai góp bao nhiêu. Nó mô phỏng mâu thuẫn giữa lợi ích cá nhân và lợi ích nhóm trong đời thường.
