Bớt ích kỷ được, và cách hiệu quả nhất không phải là cố "trở thành người tốt" một cách chung chung, mà là xây vài thói quen nhỏ giúp mình nhìn thấy người khác đúng lúc: chậm lại trước khi lấy phần, hỏi trước khi quyết thay, ghi nhận công người khác, và chuẩn bị sẵn kế hoạch "nếu… thì…" cho những tình huống hay trượt. Nghiên cứu cho thấy hành vi đổi theo hoàn cảnh và thói quen nhiều hơn theo quyết tâm.
Vì sao quyết tâm suông ít khi đủ
Hầu hết mọi người đều muốn mình tốt bụng, chu đáo. Nhưng như các bài khác trong danh mục này đã kể, khi vội, mệt hay thiếu thốn, ta dễ quên hẳn người bên cạnh. Lý do không phải ta xấu, mà là sự chú ý có giới hạn: lúc đó đầu óc bận lo cho mình trước.
Nhà tâm lý học Peter Gollwitzer, qua nhiều nghiên cứu từ thập niên 1990, chỉ ra rằng mục tiêu chung chung ("mình sẽ chu đáo hơn") ít khi biến thành hành động, còn ý định thực hiện dạng "nếu gặp tình huống X thì mình làm Y" giúp tăng đáng kể khả năng làm được. Một phân tích tổng hợp của Gollwitzer và Paschal Sheeran (2006) gom gần một trăm nghiên cứu và thấy hiệu quả ở mức trung bình đến lớn. Nguyên lý này áp dụng tốt cho chuyện bớt ích kỷ: thay vì hứa sẽ tốt hơn, hãy gắn hành vi cụ thể vào tình huống cụ thể.
Thói quen 1: Chậm ba giây ở những chỗ dùng chung
Phần lớn hành vi ích kỷ vặt diễn ra rất nhanh: gắp miếng ngon, chọn ghế đẹp, lấy chỗ để xe tiện nhất. Ba giây dừng lại đủ để hỏi: "Còn ai chưa có phần?"
- Mâm cơm: trước khi gắp lần hai món ngon, liếc xem ai chưa gắp.
- Tủ lạnh chung: trước khi lấy đồ, nghĩ xem đồ của ai.
- Thang máy, cửa ra vào: nhìn lại phía sau xem có ai đang tới.
Thí nghiệm của Darley và Batson (1973) cho thấy người không vội dừng lại giúp người gặp nạn nhiều hơn hẳn người vội. Ba giây là cách tạo ra một chút "không vội" trong những khoảnh khắc nhỏ.
Thói quen 2: Hỏi thay vì đoán
Nhiều hành vi bị coi là ích kỷ thật ra bắt nguồn từ việc tự quyết thay người khác: chọn quán theo ý mình, đặt lịch không hỏi ai, mua đồ chung theo khẩu vị mình. Nghiên cứu về nhìn từ góc người khác (perspective-taking) của Nicholas Epley và cộng sự cho thấy cố tưởng tượng người khác nghĩ gì thường không chính xác bằng ta tưởng; cách đáng tin hơn là hỏi trực tiếp. Nhóm của Tal Eyal, Mary Steffel và Epley (2018) gọi đây là chuyển từ "đoán góc nhìn" sang "lấy góc nhìn" — tức hỏi người ta.
Câu hỏi đơn giản như "Cả nhà muốn ăn gì tối nay?", "Giờ này có tiện cho cậu không?" vừa tôn trọng người khác vừa tránh cho mình bị hiểu lầm.
Thói quen 3: Ghi nhận công người khác trước
Như nghiên cứu của Ross và Sicoly (1979) cho thấy, mỗi người nhớ phần việc mình làm rõ hơn phần người khác làm. Cách bù đơn giản: tập kể công người khác trước khi nghĩ tới phần mình.
- Sau bữa giỗ, buổi họp lớp, kể ra ai đã nấu, ai đã dọn, ai đã chở.
- Trong nhóm làm việc, gửi một tin ngắn cảm ơn đích danh người đã góp phần khó.
- Ở nhà, nói một câu ghi nhận cụ thể với người hay làm việc "không ai thấy".
Thói quen này có lợi kép: người khác thấy được trân trọng, và mình có cái nhìn công bằng hơn về ai đang gánh gì.
Thói quen 4: Trả lại cho đồ chung
Đồ chung — gas, nước rửa bát, giấy vệ sinh, quỹ lớp — là nơi ích kỷ vặt diễn ra lặng lẽ nhất, vì không ai đứng tên. Một thói quen đơn giản: dùng hết thì bù, hoặc ghi lại để người tiếp theo biết. Nhà kinh tế học Elinor Ostrom, người nhận giải Nobel Kinh tế năm 2009, nghiên cứu cách các cộng đồng tự quản lý tài nguyên chung và thấy những nơi thành công thường có quy ước rõ ràng, người dùng tự theo dõi lẫn nhau, và nhắc nhở theo mức tăng dần. Áp vào phòng trọ hay căn bếp gia đình, điều đó có nghĩa là: đặt quy ước, và tự mình làm gương trước.
Thói quen 5: Cho mình đủ để còn nghĩ cho người
Nghe có vẻ ngược, nhưng ngủ đủ, ăn đủ, không ôm quá nhiều việc lại giúp ta bớt ích kỷ. Nghiên cứu năm 2022 của Eti Ben Simon và Matthew Walker cho thấy sau một đêm thiếu ngủ, người ta ít muốn giúp người khác hơn. Người kiệt sức thường không còn chỗ trong đầu cho ai. Chăm lo cho mình một cách vừa phải là điều kiện để nghĩ được cho người.
Bảng kế hoạch "nếu… thì…" mẫu
| Nếu (tình huống) | Thì (hành vi cụ thể) |
|---|---|
| Nếu ngồi vào mâm có món ngon ít | Thì chờ mọi người gắp một lượt rồi mới gắp lần hai |
| Nếu định chọn quán, chọn giờ cho cả nhóm | Thì gửi hai ba lựa chọn để mọi người bỏ phiếu |
| Nếu dùng hết một thứ đồ chung | Thì mua bù trong ngày hoặc ghi vào nhóm chat |
| Nếu sắp đến muộn | Thì báo trước ít nhất 15 phút, nói rõ giờ đến |
| Nếu xong một việc chung | Thì nhắn cảm ơn đích danh ít nhất một người |
| Nếu đang quá mệt để giúp | Thì nói thật, hẹn thời điểm khác thay vì im lặng |
Đừng nhầm bớt ích kỷ với bỏ quên mình
Mục tiêu không phải là luôn nhường, luôn nhận phần thiệt. Như nghiên cứu của Vicki Helgeson về hai thái cực cho thấy, chỉ lo cho người mà quên mình cũng đi kèm nhiều hệ quả xấu như lo âu và kiệt sức. Mục tiêu là cân bằng: mình có phần, người có phần, và ai cũng được tính tới.
Nếu đang ở phía ngược lại — luôn là người nhường, luôn là người gánh — thì việc cần làm không phải bớt ích kỷ mà là học giữ phần mình. Danh mục Ranh giới cá nhân dành cho chuyện đó.
Áp dụng được ngay
- Chọn đúng một thói quen. Trong năm thói quen trên, chọn một cái phù hợp nhất với hoàn cảnh của mình và chỉ làm cái đó trong tuần này.
- Viết một câu "nếu… thì…". Gắn thói quen vào một tình huống cụ thể và dán vào chỗ hay nhìn thấy, chẳng hạn ghi chú điện thoại.
- Tìm một người cùng làm. Rủ bạn cùng phòng, người nhà cùng thử; hai người nhắc nhau dễ giữ hơn.
- Nhìn lại cuối tuần. Đã làm được mấy lần? Có ai nhận ra không? Không cần hoàn hảo, chỉ cần nhiều hơn tuần trước.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để bớt ích kỷ?
Thay vì quyết tâm chung chung, hãy xây vài thói quen nhỏ gắn với tình huống cụ thể: chậm lại trước khi lấy phần ở chỗ dùng chung, hỏi thay vì đoán ý người khác, ghi nhận công người khác và bù lại đồ chung khi dùng hết.
Ý định thực hiện "nếu… thì…" là gì?
Là cách lập kế hoạch do Peter Gollwitzer nghiên cứu: gắn một hành vi cụ thể với một tình huống cụ thể, chẳng hạn "nếu sắp đến muộn thì báo trước 15 phút". Nhiều nghiên cứu cho thấy cách này giúp biến ý định thành hành động tốt hơn mục tiêu chung chung.
Ích kỷ có sửa được không?
Hành vi ích kỷ thay đổi được, vì nó phụ thuộc nhiều vào hoàn cảnh và thói quen. Chỉnh hoàn cảnh như bớt vội, ngủ đủ, có quy ước rõ ràng cho đồ chung thường hiệu quả hơn cố thay đổi "tính cách".
Bớt ích kỷ có phải là luôn nhường người khác?
Không. Mục tiêu là cân bằng giữa phần mình và phần người. Luôn nhường, luôn gánh phần thiệt cũng có hại, gây lo âu và kiệt sức, và khi đó điều cần học là giữ ranh giới cho mình.